گشت و ايران كه از عهد ايلخانان تا اواخر صفويه در سياست بين المللى و اقتصاد عالم دخالت مستقيم داشت بتدريج در حصارى كه تركان عثمانى و دولت تزارى روسيه در اطراف آن كشيدند محصور و منفرد ماند و روز به روز بر مراتب تنزل و بىخبر ماندن مردم آن از اوضاع دنياى جديد متمدن افزوده گرديد تا آنكه در قرن نوزدهم ميلادى حفر ترعهء سوئز و رقابت سياسى بين انگليس و روسيه در آسياى مركزى اين حالت را ناگوارتر كرد و اين جمله را كه علل حقيقى تنزل ايران است درست در موقعى كه اروپا داخل در جادهء ترقى شده ما در فصول بعد بدقت مورد مطالعه قرار خواهيم داد .